Nicienie glebowe – czym są i jak je zwalczać?
Nicienie glebowe to mikroskopijne organizmy, które mogą być zarówno sprzymierzeńcami, jak i problemem dla ogrodników. Niektóre gatunki są pożyteczne, a inne pasożytują na roślinach, osłabiając ich wzrost i obniżając wielkość oraz jakość plonów. Jak rozpoznawać objawy ich żerowania i jak zwalczać szkodniki? Odpowiadamy!
Nicienie glebowe – co warto wiedzieć?
- Nicienie glebowe to organizmy, które w większości są obojętne lub pożyteczne dla ekosystemu. Tylko niektóre gatunki pasożytują na roślinach i mogą osłabiać ich wzrost oraz plonowanie.
- Objawy ich żerowania bywają mylące, bo mogą przypominać niedobory składników pokarmowych lub choroby roślin.
- W ograniczaniu szkodliwych nicieni warto stosować m.in. płodozmian, rośliny fitosanitarne, zdrowe sadzonki, wzbogacanie gleby materią organiczną i odpowiednio dobrane biopreparaty.
-
Biopreparaty oparte na pożytecznych mikroorganizmach mogą wspierać ograniczanie szkodliwych nicieni i poprawiać kondycję roślin.
Nicienie glebowe – czym są i skąd się biorą?
Nicienie glebowe to niewielkie, wielokomórkowe organizmy o wydłużonym, robakowatym ciele. Zwykle mają od około 0,25 do 1 mm długości, choć niektóre gatunki mogą osiągać kilka milimetrów. Występują niemal we wszystkich środowiskach lądowych i wodnych, a ich aktywność zależy m.in. od:
- gatunku,
- wilgotności,
- temperatury,
- obecności roślin żywicielskich,
- typu gleby i jej odczynu.
Nicienie przemieszczają się głównie w cienkiej warstwie wody w porach glebowych, dlatego wilgotność i temperatura ma duże znaczenie dla ich rozwoju i żerowania. Larwy mogą wylęgać się już przy 5°C, natomiast optymalna temperatura ich rozwoju wynosi 14–25°C. Wiele gatunków uaktywnia się w cieplejszej glebie (np. niektóre guzaki mogą szybko rozwijać się przy temperaturze gleby wynoszącej około 25–30°C, ale optymalne warunki różnią się w zależności od gatunku).
Nicienie mogą trafić do ogrodu wraz z porażonym materiałem roślinnym, cebulami, sadzonkami, resztkami korzeni, zainfekowaną glebą, podłożem, wodą lub narzędziami. Dlatego tak duże znaczenie mają zdrowe sadzonki, regularne czyszczenie sprzętu i unikanie przenoszenia ziemi z miejsc, w których rośliny wcześniej chorowały.
Większość nicieni glebowych jest obojętna lub pożyteczna dla ekosystemu. Szacuje się, że około 15% opisanych gatunków nicieni to pasożyty roślin. W praktyce ogrodniczej najważniejsze jest rozpoznanie grup, które mogą uszkadzać uprawy. Należą do nich m.in.:
- guzaki,
- mątwiki,
- korzeniaki,
- niszczyki,
- szpileczniki,
- krępaki,
- długacze,
- sztylaki,
- nicienie liściowe i inne gatunki żerujące na częściach nadziemnych roślin.
Czym różnią się gatunki szkodliwe i pożyteczne? Krótkie porównanie znajdziesz w poniższej tabeli!
| Profil organizmu | Wpływ na system korzeniowy | Rola w środowisku glebowym |
| Gatunki szkodliwe | Pasożytują na roślinach, żerują na korzeniach, mogą hamować ich rozwój, powodować guzki, nekrozy lub inne uszkodzenia oraz ułatwiać wnikanie patogenów. | Osłabiają rośliny, ograniczają pobieranie wody i składników pokarmowych, a przy dużym nasileniu mogą obniżać jakość oraz wielkość plonu. |
|---|---|---|
| Gatunki pożyteczne | Nie pasożytują na korzeniach roślin. Niektóre z nich żywią się bakteriami, glonami, grzybami lub innymi drobnymi organizmami, a nicienie entomopatogeniczne atakują niektóre larwy owadów (np. pędraki czy drutowce). | Uczestniczą w rozkładzie materii organicznej, obiegu składników pokarmowych i utrzymaniu równowagi biologicznej gleby. |
Jak rozpoznać objawy żerowania nicieni?
Ograniczanie liczebności szkodliwych nicieni wymaga prawidłowego rozpoznania objawów ich żerowania. Nie zawsze jest to proste, ponieważ symptomy mogą przypominać niedobory składników pokarmowych, przesuszenie lub choroby roślin.
W zależności od gatunku nicienie mogą uszkadzać korzenie, cebule, zgrubienia, pędy lub liście, a objawy widoczne w częściach nadziemnych często wynikają z osłabienia systemu korzeniowego. Jak to dokładnie wygląda?
Zmiany w obrębie systemu korzeniowego
- Na korzeniach mogą pojawiać się guzki, wyrośla, zgrubienia, deformacje i rozwidlenia, które często wskazują na żerowanie guzaków, np. guzaka północnego.
- Przy mątwikach typowa jest tzw. broda korzeniowa, czyli liczne drobne korzenie, a na korzonkach mogą być widoczne białe lub brunatne cysty.
- U selera i pietruszki szpilecznik baldasznik może powodować kępki krótkich korzeni bocznych z nekrozami.
- Korzeniaki, w tym korzeniak szkodliwy, wywołują nekrozy i ciemne plamy, które prowadzą do osłabienia roślin.
- Niszczyk zjadliwy może prowadzić do gnicia, gąbczastości i deformacji cebul lub ząbków (zwłaszcza u cebuli i czosnku).
Zmiany w częściach nadziemnych
- W częściach nadziemnych objawy żerowania nicieni mogą obejmować zahamowanie wzrostu, więdnięcie, żółknięcie liści i słabsze plonowanie. U cebuli porażonej przez niszczyka zjadliwego szczypior może się skręcać, deformować i żółknąć.
- U niektórych gatunków atakujących części nadziemne mogą występować także plamy na liściach, nekrozy, deformacje pędów, skręcenia i karłowacenie. U nicieni liściowych mogą pojawiać się kanciaste, żółknące, brunatne lub ciemniejące plamy ograniczone nerwami liściowymi.
Choć niektóre objawy można wstępnie rozpoznać na własną rękę, ocena wizualna nie wystarcza. W takich sytuacjach warto wykonać badanie gleby, korzeni albo materiału roślinnego w specjalistycznym laboratorium, np. w Instytucie Ogrodnictwa – PIB. Takie badanie pozwala określić obecność nicieni, ich grupę lub gatunek oraz liczebność.
Może Cię zainteresować również: 10 najważniejszych szkodników kwiatów i roślin ozdobnych
Zwalczanie nicieni glebowych krok po kroku – co musisz wiedzieć?
Po potwierdzeniu obecności szkodliwych nicieni warto wdrożyć zaplanowane działania ochronne. Najlepsze efekty zwykle zapewnia połączenie kilku metod.
Działania można podzielić na dwa główne etapy:
- poprawę warunków glebowych i zastosowanie metod agrotechnicznych, np. płodozmianu lub roślin fitosanitarnych,
- dobranie odpowiednich preparatów biologicznych lub innych środków ochrony, jeśli są potrzebne.
Metody naturalne i agrotechniczne
Podstawą są metody agrotechniczne i poprawa warunków glebowych. O czym warto pamiętać?
Unikaj sadzenia roślin żywicielskich w tym samym miejscu przez kilka sezonów, najczęściej przez 2–4 lata, zależnie od gatunku nicienia i uprawy. W tym czasie możesz wprowadzać rośliny, które nie są żywicielami danego szkodnika.
Pomocne mogą być też rośliny fitosanitarne:
- aksamitka wąskolistna może ograniczać liczebność niektórych nicieni dzięki związkom wydzielanym przez korzenie i oddziaływaniu na ich cykl rozwojowy,
- gorczyca biała, gorczyca sarepska i rzodkiew oleista mogą wspierać ograniczanie niektórych nicieni jako rośliny międzyplonowe lub biofumigacyjne, szczególnie po rozdrobnieniu i szybkim wymieszaniu świeżej masy z glebą.
W ogrodzie możesz sadzić także rośliny, które wspierają kondycję gleby, np. nagietek, facelię, czosnek czy zioła aromatyczne. Pomocniczo możesz stosować również domowe wyciągi lub gnojówki roślinne, np. z czosnku, cebuli czy aksamitek.
Preparaty na nicienie i zasady ich stosowania
Przy silnym zasiedleniu gleby przez szkodliwe nicienie w rolnictwie wykorzystuje się m.in. dopuszczone do danej uprawy chemiczne nematocydy, czyli środki przeznaczone do zwalczania nicieni. Stosuje się także preparaty biologiczne lub mikrobiologiczne oparte na pożytecznych mikroorganizmach, np. bakteriach z rodzaju Bacillus czy grzybach antagonistycznych.
Wśród preparatów mikrobiologicznych wymienić można np. Tamer-N od Agrecol, czyli środek przeznaczony do ograniczania drutowców i nicieni. Zawiera entomopatogeniczny grzyb Beauveria sp. oraz bakterie Bacillus sp. Produkt jest przeznaczony do stosowania w uprawach warzywnych i ziołowych, a aplikuje się go doglebowo, poprzez podlewanie lub oprysk.
Innym przykładem jest preparat mikrobiologiczny Bros na pędraki, opuchlaki i nicienie. To produkt higienizujący środowisko glebowe, który dzięki pożytecznym mikroorganizmom tworzy niekorzystne warunki dla bytowania szkodników glebowych.
Pomocny może być także Wrotycz od Agropak, czyli preparat mikrobiologiczny stosowany przy problemach ze szkodnikami glebowymi, takimi jak pędraki, nicienie, opuchlaki czy drutowce. Zawiera ekstrakt z fermentacji wrotyczu pospolitego z dodatkiem bakterii Lactobacillus i Bacillus, które pomagają tworzyć w glebie niekorzystne warunki dla szkodników.
-
-
Tamer-P na pędraki i opuchlaki 50g Agrecol NaturaCena promocyjna 17,90 zł Cena regularna: 19,00 zł
Produkt jest dostępny -
-
-
Naturalny preparat na pędraki opuchlaki nicienie Bros22,50 zł
Produkt jest niedostępny Produkt niedostępny
W zależności od produktu preparaty stosuje się najczęściej:
- przed sadzeniem,
- podczas prac uprawowych,
- w trakcie wegetacji.
Pamiętaj, że przy stosowaniu preparatów ograniczających szkodliwe nicienie najważniejsze jes przestrzeganie wytycznych z etykiety oraz instrukcji producenta. Dotyczy to dawki, terminu zabiegu, sposobu aplikacji, środków ostrożności oraz wymaganej wilgotności i temperatury gleby.
Jak zapobiegać chorobom nicieniowym roślin?
Najlepszą profilaktyką jest dbanie o to, aby szkodliwe nicienie nie miały warunków do szybkiego namnażania się. Pomagają w tym przede wszystkim płodozmian, zdrowy materiał roślinny, dobra kondycja gleby i regularna obserwacja roślin.
Jeśli problem z nicieniami powraca albo planujesz uprawę w miejscu, w którym wcześniej rośliny słabo rosły, najlepiej zacząć od badania gleby. Próbki pobiera się z warstwy korzeniowej, zwykle z głębokości około 0–30 cm, zgodnie z zaleceniami laboratorium. Takie badanie określi, jakie nicienie występują w glebie i czy ich liczebność może zagrażać planowanej uprawie.
Duże znaczenie ma też sama kondycja gleby. Regularne stosowanie kompostu lub dobrze przefermentowanego obornika poprawia jej strukturę, zwiększa zawartość próchnicy i pobudza aktywność pożytecznych organizmów glebowych.
Pamiętaj również o czyszczeniu narzędzi i dokładnym oglądaniu sadzonek. Lepiej odrzucić rośliny z deformacjami, zgrubieniami albo nekrozami na korzeniach.
FAQ – najczęściej zadawane pytania o nicienie glebowe
Jak długo żyją nicienie w glebie bez żywiciela?
➝ To zależy od gatunku. Niektóre nicienie, zwłaszcza mątwiki, mogą przetrwać w glebie przez wiele lat w formie cyst. W ich wnętrzu znajdują się jaja, które pozostają żywotne i mogą zostać pobudzone do wylęgu przez wydzieliny korzeni roślin żywicielskich.
Czy żerowanie nicieni sprzyja powstawaniu innych chorób roślin?
➝ Tak. Żerowanie nicieni uszkadza korzenie, przez co ułatwia wnikanie patogenów, np. grzybów wywołujących choroby odglebowe. Niektóre gatunki, m.in. długacze, sztylaki i krępaki, mogą też przenosić wirusy między roślinami.
Czy jesienny mróz naturalnie zwalcza szkodliwe nicienie glebowe?
➝ Nie warto na to liczyć. Mróz może spowolnić aktywność nicieni, ale zwykle nie eliminuje ich całkowicie. Wiele gatunków zimuje w glebie w różnych stadiach rozwojowych, a niektóre mogą przemieszczać się głębiej tam, gdzie warunki są stabilniejsze.
Źródła i więcej informacji:
- YouTube, kanał: Agronomia TV / PROCAM, Nicienie w uprawach warzyw – wydanie specjalne Agronomia TV, materiał wideo, dostęp online:https://www.youtube.com/watch?v=8kPtJI1WrdQ [dostęp: 01-06-2026]
- YouTube, kanał: PROCAM, Jak skutecznie walczyć z nicieniami glebowymi?, Komunikat PROCAM z dnia 26.05.2021, materiał wideo, dostęp online:https://www.youtube.com/watch?v=Ef7Tm0z6pZA [dostęp: 01-06-2026]
- NEFScience, Nicienie glebowe – jak je rozpoznać i kiedy wykonać badania gleby?, artykuł internetowy, dostęp online:https://nefscience.pl/nicienie-glebowe-organizmy-o-wielu-twarzach/ [dostęp: 01-06-2026]
- Koppert Polska, Pożyteczne nicienie do zwalczania szkodników, artykuł internetowy, dostęp online:https://www.koppert.pl/ochrona-upraw/skuteczne-i-biologiczne-zwalczanie-szkodnikow/pozyteczne-nicienie/ [dostęp: 01-06-2026]
- Encyklopedia Leśna, Nicienie glebowe, hasło encyklopedyczne, dostęp online:https://encyklopedialesna.com/haslo/nicienie-glebowe/ [dostęp: 01-06-2026]
- ResearchGate, Nicienie pasożytnicze truskawek, materiał PDF / publikacja naukowa udostępniona w serwisie ResearchGate, dostęp online:https://www.researchgate.net/publication/332655770Nicieniepasozytnicze_truskawek [dostęp: 01-06-2026]
